Doanh nghiệp Nhà nước được sử dụng tiền bồi thường tài sản do nhà nước giao quản lý khi nhà nước thu hồi đất để đầu tư không?

Doanh nghiệp Nhà nước có được tự ý sử dụng tiền bồi thường tài sản do Nhà nước giao quản lý khi bị thu hồi đất để đầu tư không?

Không. Doanh nghiệp Nhà nước không được tự ý sử dụng tiền bồi thường đối với tài sản do Nhà nước giao quản lý để đầu tư khi chưa có quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Tiền bồi thường tài sản khi Nhà nước thu hồi đất được chi trả cho chủ sở hữu tài sản; đối với tài sản do Nhà nước giao doanh nghiệp quản lý thì chủ sở hữu là Nhà nước, doanh nghiệp chỉ là đơn vị được giao quản lý, sử dụng. Việc quản lý, sử dụng số tiền bồi thường này phải tuân thủ phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt và quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công.

Khung pháp lý hiện hành về bồi thường tài sản khi Nhà nước thu hồi đất

Hiện nay, việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được thực hiện theo Luật Đất đai 2024 (số 31/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/8/2024) và Nghị định 88/2024/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/8/2024). Nghị định 88/2024/NĐ-CP làm hết hiệu lực Nghị định 47/2014/NĐ-CP và Nghị định 06/2020/NĐ-CP (Điều 30 khoản 2 Nghị định 88/2024/NĐ-CP), đồng thời bãi bỏ Điều 4 Nghị định 01/2017/NĐ-CP — tức quy định bổ sung Điều 18c về xử lý tài sản do Nhà nước giao quản lý khi thu hồi đất (Điều 30 khoản 3 điểm a Nghị định 88/2024/NĐ-CP).

Về nguyên tắc bồi thường tài sản, khoản 3 Điều 91 Luật Đất đai 2024 quy định:

Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
…
3. Chủ sở hữu tài sản theo quy định của pháp luật dân sự mà bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường thiệt hại; chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh phải ngừng sản xuất, kinh doanh do Nhà nước thu hồi đất thì được xem xét hỗ trợ.
…

Như vậy, tiền bồi thường thiệt hại về tài sản gắn liền với đất được chi trả cho chủ sở hữu tài sản, không phải mặc nhiên thuộc về đơn vị đang quản lý, sử dụng tài sản đó.

Tại sao doanh nghiệp Nhà nước không được tự ý dùng tiền bồi thường tài sản được giao quản lý?

Tài sản do Nhà nước giao cho doanh nghiệp Nhà nước quản lý (đất đai, nhà xưởng, công trình trên đất…) thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Doanh nghiệp chỉ được giao quyền quản lý, sử dụng, không có quyền định đoạt như chủ sở hữu. Do đó:

• Số tiền bồi thường đối với phần tài sản này về nguyên tắc là tiền của Nhà nước, được xử lý theo quyết định của cơ quan đại diện chủ sở hữu và quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công, pháp luật về ngân sách nhà nước;
• Doanh nghiệp chỉ được sử dụng số tiền này khi có phương án được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt (ví dụ: phương án di dời, đầu tư xây dựng cơ sở mới), không được tự ý lấy để đầu tư vào các dự án khác;
• Riêng đối với tài sản thuộc sở hữu của chính doanh nghiệp (tài sản hình thành từ vốn của doanh nghiệp, không phải tài sản Nhà nước giao quản lý), tiền bồi thường được quản lý, sử dụng theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp.

Lưu ý về các quy định cũ đã hết hiệu lực

Trước đây, Điều 18c Nghị định 47/2014/NĐ-CP (được bổ sung bởi Nghị định 01/2017/NĐ-CP) và Điều 6 Thông tư 80/2017/TT-BTC có quy định chi tiết về việc quản lý, sử dụng số tiền bồi thường đối với tài sản do Nhà nước giao quản lý, sử dụng khi thu hồi đất (trong đó có trường hợp doanh nghiệp Nhà nước bị thu hồi đất phải di dời). Tuy nhiên, các quy định này gắn với khung pháp luật đất đai cũ và đã hết hiệu lực kể từ ngày 01/8/2024. Vì vậy, không thể viện dẫn máy móc các quy định cũ để xử lý các phương án bồi thường phát sinh hiện nay; cần đối chiếu trực tiếp phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cụ thể đã được phê duyệt và văn bản hướng dẫn hiện hành.

Doanh nghiệp cần làm gì khi bị thu hồi đất?

• Rà soát, phân loại tài sản trên đất bị thu hồi: tài sản thuộc sở hữu của doanh nghiệp hay tài sản do Nhà nước giao quản lý;
• Đối chiếu phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt để xác định chủ thể được nhận tiền bồi thường đối với từng loại tài sản;
• Trường hợp muốn sử dụng tiền bồi thường để đầu tư, di dời, xây dựng cơ sở mới: lập phương án, báo cáo và xin quyết định của cơ quan đại diện chủ sở hữu theo đúng thẩm quyền;
• Lưu giữ đầy đủ hồ sơ về nguồn gốc tài sản, quyết định giao quản lý và các chứng từ liên quan để làm việc với cơ quan chức năng.