Doanh nghiệp phá sản: quy trình và quyền lợi của người lao động, chủ nợ

Câu trả lời ngắn: Khi một doanh nghiệp không trả được nợ sau 06 tháng kể từ ngày nợ đến hạn thì được coi là mất khả năng thanh toán — và từ thời điểm đó, chủ nợ, người lao động, cổ đông, thành viên công ty, thậm chí cơ quan thuế và cơ quan BHXH đều có thể (hoặc phải) nộp đơn yêu cầu Tòa án mở thủ tục phá sản theo Luật Phục hồi, phá sản 2025 (số 142/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/3/2026). Điểm đáng nhớ nhất cho người lao động: nợ lương, nợ BHXH và trợ cấp thôi việc được ưu tiên thanh toán trước cả thuế của Nhà nước và nợ của các chủ nợ khác khi doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản.

Nội dung được rà soát bởi đội ngũ biên tập pháp lý ANT Legal theo quy trình kiểm duyệt nội bộ 7 bước (AI Legal Council). Bài viết mang tính tham khảo chung, không thay thế tư vấn cho hồ sơ cụ thể của bạn. Lưu ý: Luật Phá sản 2014 đã hết hiệu lực từ ngày 01/3/2026; các nội dung trên mạng còn trích luật cũ không còn giá trị áp dụng.

1. Khi nào một doanh nghiệp bị coi là “mất khả năng thanh toán”?

Luật Phục hồi, phá sản 2025 phân biệt hai trạng thái (khoản 1, khoản 2 Điều 5):

• Có nguy cơ mất khả năng thanh toán: doanh nghiệp không thanh toán được khoản nợ sẽ đến hạn trong 06 tháng, hoặc khoản nợ đã đến hạn nhưng chưa quá 06 tháng. Đây là giai đoạn cảnh báo — doanh nghiệp có thể chọn thủ tục phục hồi để cứu vãn.
• Mất khả năng thanh toán: doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ sau thời hạn 06 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán. Đây là điều kiện để mở thủ tục phá sản.

Và theo khoản 4 Điều 5, “phá sản” theo pháp luật không phải là việc công ty tự tuyên bố mình hết tiền, mà là tình trạng doanh nghiệp mất khả năng thanh toán và đã có quyết định tuyên bố phá sản của Tòa án. Không có quyết định của Tòa án thì không có phá sản — dù thực tế công ty đã “vỡ” từ lâu.

Lưu ý quan trọng: thủ tục phục hồi (và phục hồi rút gọn) của luật này không áp dụng đối với tổ chức tín dụng, doanh nghiệp bảo hiểm và doanh nghiệp tái bảo hiểm (khoản 2 Điều 2). Các đối tượng này theo cơ chế xử lý riêng.

2. Ai được (và ai phải) nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản?

Điều 38 Luật Phục hồi, phá sản 2025 chia thành 3 nhóm: có quyền nộp, có nghĩa vụ nộp, và các cơ quan nhà nước.

2.1. Người có quyền nộp đơn (khoản 1 Điều 38)

Khi doanh nghiệp đã mất khả năng thanh toán, những người sau có quyền nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản:

• Chủ nợ không có bảo đảm và chủ nợ có bảo đảm một phần (khoản nợ có tài sản bảo đảm nhưng giá trị tài sản không đủ trả nợ);
• Người lao động và công đoàn — nhưng phải đợi đến khi hết thời hạn 06 tháng kể từ ngày phải trả lương, các khoản nợ khác đến hạn đối với người lao động mà doanh nghiệp vẫn không thanh toán;
• Cổ đông, nhóm cổ đông sở hữu từ 20% số cổ phần phổ thông trở lên (hoặc tỷ lệ nhỏ hơn nếu Điều lệ công ty quy định);
• Thành viên, nhóm thành viên sở hữu từ 65% tổng số vốn điều lệ của công ty TNHH hai thành viên trở lên (hoặc tỷ lệ nhỏ hơn nếu Điều lệ công ty quy định);
• Thành viên hợp tác xã hoặc người đại diện theo pháp luật của hợp tác xã thành viên của liên hiệp hợp tác xã.

2.2. Người có nghĩa vụ nộp đơn (khoản 2 Điều 38)

Những người sau phải nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán (trừ trường hợp đã nộp đơn yêu cầu thủ tục phục hồi):

• Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp, hợp tác xã;
• Hội đồng quản trị (công ty cổ phần), Hội đồng thành viên (công ty TNHH hai thành viên trở lên, công ty hợp danh), Đại hội thành viên (hợp tác xã);
• Chủ doanh nghiệp tư nhân; chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên.

Đây là nghĩa vụ pháp lý, không phải quyền lựa chọn. Khoản 5 Điều 38 quy định: người thuộc diện nghĩa vụ mà không nộp đơn thì phải chịu trách nhiệm trước pháp luật; nếu việc không nộp đơn gây thiệt hại sau thời điểm doanh nghiệp mất khả năng thanh toán thì phải bồi thường. Giám đốc “ôm tiền bỏ trốn” để mặc công ty vỡ nợ không còn là chuyện riêng nội bộ.

2.3. Cơ quan thuế và cơ quan BHXH

• Cơ quan quản lý thuế phải nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp, hợp tác xã theo quy định của Luật Quản lý thuế; Chính phủ quy định chi tiết điều kiện nộp đơn (khoản 3 Điều 38).
• Cơ quan bảo hiểm xã hội có quyền nộp đơn khi đã thông báo đôn đốc đối với khoản chậm, trốn đóng BHXH bắt buộc, BHTN, BHYT nhưng không có phản hồi trong 03 năm liên tiếp gần nhất (khoản 4 Điều 38). Đây là “cửa sau” quan trọng cho người lao động: dù bản thân chưa đủ điều kiện nộp đơn, cơ quan BHXH vẫn có thể hành động thay.

3. Quy trình mở thủ tục phá sản: từ nộp đơn đến tuyên bố phá sản

Bước 1 — Nộp đơn và thụ lý

Người có quyền/nghĩa vụ nộp đơn, danh sách chủ nợ, người mắc nợ (nếu có) và tài liệu, chứng cứ kèm theo đến Tòa án nhân dân khu vực nơi doanh nghiệp có trụ sở chính (Điều 6, khoản 1 Điều 39).

Trong 02 ngày làm việc kể từ ngày nhận đơn, Chánh án phân công Thẩm phán (hoặc tổ Thẩm phán) giải quyết; trong 02 ngày làm việc tiếp theo, Thẩm phán phải thông báo cho doanh nghiệp bị yêu cầu mở thủ tục phá sản. Doanh nghiệp có 05 ngày làm việc để có ý kiến bằng văn bản, và Thẩm phán xem xét trong 07 ngày: yêu cầu nộp lệ phí phá sản, tạm ứng chi phí phá sản (trừ trường hợp được miễn); yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn; chuyển đơn cho Tòa án có thẩm quyền; hoặc trả lại đơn nếu người nộp không có quyền/nghĩa vụ, không nộp lệ phí/tạm ứng chi phí, Tòa án khác đã thụ lý, hoặc người nộp rút đơn.

Bước 2 — Quyết định mở hoặc không mở thủ tục

Trong 30 ngày kể từ ngày thụ lý đơn, Thẩm phán phải ra quyết định mở hoặc không mở thủ tục phá sản (khoản 1 Điều 41). Người tham gia thủ tục có quyền đề nghị xem xét lại, Viện kiểm sát có quyền kiến nghị trong 10 ngày.

Ngay sau khi thụ lý, một cơ chế bảo vệ tài sản được kích hoạt (Điều 40): tạm đình chỉ việc thi hành án dân sự về tài sản mà doanh nghiệp là người phải thi hành án, tạm đình chỉ các vụ việc dân sự/kinh doanh/thương mại/lao động liên quan đến nghĩa vụ tài sản của doanh nghiệp, và tạm dừng xử lý tài sản bảo đảm. Nhưng có một ngoại lệ rất quan trọng cho người lao động — xem mục 5.

Bước 3 — Quản lý, giám sát tài sản

Sau khi có quyết định mở thủ tục, Thẩm phán chỉ định Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản — cá nhân/doanh nghiệp hành nghề quản lý, thanh lý tài sản trong quá trình giải quyết vụ việc (khoản 9, khoản 10 Điều 5; Điều 7). Tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề và chi phí Quản tài viên được quy định chi tiết tại Nghị định 65/2026/NĐ-CP (ban hành 28/02/2026, hiệu lực 01/3/2026).

Doanh nghiệp bị cấm (khoản 2 Điều 42): cất giấu, tẩu tán, tặng cho tài sản; từ bỏ quyền đòi nợ; thanh toán khoản nợ không có bảo đảm (trừ khoản phát sinh sau khi mở thủ tục và khoản trả lương cho người lao động); chuyển nợ không có bảo đảm thành nợ có bảo đảm; phân chia lợi nhuận.

Bước 4 — Tuyên bố phá sản và phân chia tài sản

Nếu phục hồi không thành công (hoặc không đủ điều kiện phục hồi), Thẩm phán ra quyết định tuyên bố doanh nghiệp phá sản. Từ thời điểm này, tài sản của doanh nghiệp được phân chia theo thứ tự cứng tại Điều 46 — không ai được “chen hàng”.

4. Thứ tự thanh toán nợ khi doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản

Điều 46 Luật Phục hồi, phá sản 2025 quy định thứ tự phân chia tài sản như sau:

1. Chi phí phá sản (bao gồm chi phí Quản tài viên, kiểm toán, thi hành quyết định của Tòa án…);
2. Khoản nợ lương của người lao động;
3. Khoản nợ bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp (tức các khoản chậm đóng, trốn đóng);
4. Trợ cấp thôi việc và các quyền lợi khác của người lao động theo thỏa ước lao động tập thể, hợp đồng lao động;
5. Khoản nợ phát sinh nhằm mục đích phục hồi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp;
6. Nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước (thuế và các khoản phải nộp ngân sách);
7. Khoản nợ không có bảo đảm phải trả cho chủ nợ trong danh sách chủ nợ; khoản nợ có bảo đảm chưa được thanh toán do giá trị tài sản bảo đảm không đủ thanh toán nợ.

Ba điểm cần nhớ:

• Người lao động được xếp trước Nhà nước và trước các chủ nợ thông thường. Nợ lương (thứ 2), nợ BHXH (thứ 3), trợ cấp thôi việc (thứ 4) đều đứng trước nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước (thứ 6) và nợ không có bảo đảm (thứ 7). Đây là thay đổi có ý nghĩa bảo vệ người lao động.
• Nếu tài sản không đủ trả theo thứ tự trên, các đối tượng cùng một thứ tự ưu tiên được thanh toán theo tỷ lệ phần trăm tương ứng với số nợ (khoản 3 Điều 46). Ví dụ: quỹ còn lại chỉ đủ trả 50% tổng nợ lương thì mỗi người lao động nhận 50% số lương bị nợ.
• Nếu trả xong vẫn còn dư, phần còn lại thuộc về chủ doanh nghiệp tư nhân, chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên, thành viên công ty TNHH hai thành viên trở lên, cổ đông công ty cổ phần, thành viên công ty hợp danh (khoản 2 Điều 46) — tức chủ doanh nghiệp là người nhận cuối cùng, sau tất cả các chủ nợ.

5. Quyền lợi của người lao động khi công ty phá sản

Người lao động là nhóm được luật bảo vệ đặc biệt trong phá sản. Tóm lại 5 quyền lợi cốt lõi:

1. Được ưu tiên thanh toán trước. Nợ lương, nợ BHXH/BHTN/BHYT/BHTNLĐ-BNN và trợ cấp thôi việc chiếm 3 trong 7 bậc ưu tiên (bậc 2, 3, 4 của Điều 46), đứng trước cả nghĩa vụ thuế của Nhà nước.

2. Được chủ động nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản. Khi công ty nợ lương quá 06 tháng kể từ ngày phải trả mà vẫn không thanh toán, người lao động và công đoàn có quyền nộp đơn yêu cầu Tòa án mở thủ tục phá sản (điểm b khoản 1 Điều 38). Không cần chờ chủ nợ hay chờ công ty tự nộp.

3. Bản án trả lương, trợ cấp thôi việc không bị “đóng băng”. Khi Tòa án thụ lý đơn yêu cầu phá sản, các nghĩa vụ về tài sản của doanh nghiệp bị tạm đình chỉ — trừ bản án, quyết định buộc doanh nghiệp trả lương, trợ cấp thôi việc, bồi thường về tính mạng, sức khỏe, danh dự cho người lao động (điểm a khoản 1 Điều 40). Nghĩa là nếu bạn đã thắng kiện đòi lương, việc thi hành án không bị dừng lại vì công ty đang trong thủ tục phá sản.

4. Công ty không được “quên” lương khi đang trong thủ tục. Sau khi mở thủ tục phá sản, doanh nghiệp bị cấm thanh toán các khoản nợ không có bảo đảm — nhưng khoản trả lương cho người lao động là ngoại lệ được phép tiếp tục chi trả (điểm c khoản 2 Điều 42).

5. Cơ quan BHXH có thể hành động thay. Nếu công ty chậm, trốn đóng BHXH bắt buộc, BHTN, BHYT mà sau khi bị đôn đốc vẫn không phản hồi trong 03 năm liên tiếp, cơ quan BHXH có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản (khoản 4 Điều 38). Quyền lợi BHXH của bạn được bảo vệ ngay cả khi bạn không tự nộp đơn.

Thực tế cần lưu ý: ưu tiên thanh toán không đồng nghĩa với “được trả đủ 100%”. Nếu tổng tài sản của công ty quá ít, người lao động vẫn chỉ nhận được theo tỷ lệ (khoản 3 Điều 46). Vì vậy, khi thấy công ty có dấu hiệu khó khăn (chậm lương 2–3 tháng, nợ BHXH), người lao động nên hành động sớm: khiếu nại, khởi kiện đòi lương, hoặc tập hợp để nộp đơn yêu cầu mở thủ tục — đừng đợi đến khi công ty “bốc hơi” hoàn toàn.

6. Quyền lợi của chủ nợ: cần làm gì để không mất trắng?

• Nộp đơn sớm. Chủ nợ không có bảo đảm và chủ nợ có bảo đảm một phần có quyền nộp đơn ngay khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán (điểm a khoản 1 Điều 38). Nộp sớm giúp bạn có tên trong danh sách chủ nợ và tham gia Hội nghị chủ nợ.
• Hiểu đúng vị trí của mình. Chủ nợ có bảo đảm được xử lý bằng tài sản bảo đảm trước; phần nợ còn thiếu (do tài sản bảo đảm không đủ) mới xếp vào bậc 7 cùng các chủ nợ không có bảo đảm. Chủ nợ không có bảo đảm xếp cuối cùng trong 7 bậc — rủi ro cao nhất.
• Theo dõi Hội nghị chủ nợ. Phương án phục hồi hoạt động kinh doanh (nếu có) do Hội nghị chủ nợ quyết nghị và Thẩm phán công nhận (khoản 10, 11 Điều 7). Chủ nợ tham gia đầy đủ mới bảo vệ được quyền lợi của mình.
• Cân nhắc con đường khác. Ngoài phá sản, chủ nợ vẫn có thể khởi kiện đòi nợ theo thủ tục tố tụng thông thường nếu đánh giá doanh nghiệp còn tài sản và khả năng chi trả — nhưng lưu ý, một khi thủ tục phá sản đã được thụ lý, các vụ kiện liên quan đến nghĩa vụ tài sản sẽ bị tạm đình chỉ (khoản 2 Điều 40).

7. Những rủi ro và hiểu lầm phổ biến

• “Công ty phá sản thì chủ nợ mất hết, người lao động cũng mất hết”. Sai. Luật xếp hạng ưu tiên rõ ràng; người lao động đứng thứ 2–4, trước cả Nhà nước. Vấn đề là tài sản còn lại bao nhiêu — không phải “ai cũng mất trắng”.
• “Chủ doanh nghiệp tẩu tán tài sản trước khi phá sản là xong”. Sai. Sau khi mở thủ tục, mọi hành vi cất giấu, tẩu tán, tặng cho tài sản đều bị cấm (Điều 42); người có nghĩa vụ nộp đơn mà không nộp gây thiệt hại còn phải bồi thường (khoản 5 Điều 38).
• “Nợ thuế được ưu tiên hơn nợ lương”. Sai dưới luật mới. Nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước xếp thứ 6, sau nợ lương, nợ BHXH và trợ cấp thôi việc.
• “Chỉ chủ nợ mới được yêu cầu phá sản”. Sai. Người lao động, công đoàn, cổ đông (từ 20%), thành viên công ty (từ 65%), cơ quan thuế, cơ quan BHXH đều có quyền/nghĩa vụ nộp đơn trong các điều kiện cụ thể (Điều 38).
• “Trích Luật Phá sản 2014 vẫn dùng được”. Sai. Luật 2014 hết hiệu lực từ 01/3/2026 (Điều 87 Luật 142/2025). Mọi tư vấn, hợp đồng, bài viết còn viện dẫn luật cũ cần được cập nhật.

8. Câu hỏi thường gặp

Công ty nợ tôi 4 tháng lương, tôi có thể yêu cầu mở thủ tục phá sản ngay không?
Chưa. Điểm b khoản 1 Điều 38 yêu cầu phải hết thời hạn 06 tháng kể từ ngày phải trả lương mà công ty vẫn không thanh toán. Trong thời gian chờ, bạn có thể khiếu nại, hòa giải hoặc khởi kiện đòi lương theo thủ tục lao động thông thường.

Công ty “biến mất”, giám đốc bỏ trốn, người lao động đòi tiền ở đâu?
Nợ lương, nợ BHXH của bạn vẫn nằm trong danh sách ưu tiên thanh toán (bậc 2, 3 Điều 46) khi tài sản công ty được thanh lý. Bạn hoặc công đoàn có thể nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản (sau 06 tháng nợ lương). Đồng thời, người đại diện theo pháp luật bỏ trốn không nộp đơn có thể phải bồi thường thiệt hại (khoản 5 Điều 38) — đây là căn cứ để bạn yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý cá nhân, không chỉ xử lý “cái vỏ” công ty.

Chủ nợ có tài sản thế chấp có cần tham gia thủ tục phá sản không?
Có. Khoản nợ có bảo đảm được xử lý bằng tài sản bảo đảm trước, nhưng phần còn thiếu (giá trị tài sản bảo đảm không đủ trả nợ) được xếp vào bậc 7 cùng các chủ nợ không có bảo đảm (điểm g khoản 1 Điều 46). Bạn cần có tên trong danh sách chủ nợ để nhận phần này.

Mất bao lâu để Tòa án quyết định mở thủ tục phá sản?
Trong 30 ngày kể từ ngày thụ lý đơn, Thẩm phán phải ra quyết định mở hoặc không mở thủ tục (khoản 1 Điều 41). Trước đó, các bước phân công Thẩm phán (02 ngày làm việc), thông báo (02 ngày làm việc), doanh nghiệp có ý kiến (05 ngày làm việc) và xem xét (07 ngày) diễn ra theo Điều 39.

Công ty bảo hiểm, ngân hàng có áp dụng luật này không?
Thủ tục phục hồi của luật này không áp dụng với tổ chức tín dụng, doanh nghiệp bảo hiểm, doanh nghiệp tái bảo hiểm (khoản 2 Điều 2). Các tổ chức này chịu cơ chế xử lý riêng theo pháp luật chuyên ngành.

9. Cần hỗ trợ? Liên hệ ANT Legal

Phá sản doanh nghiệp là thủ tục phức tạp, liên quan đến nhiều chủ thể và thời hạn chặt chẽ. Nếu bạn là người lao động bị nợ lương, chủ nợ chưa đòi được tiền, hoặc là chủ doanh nghiệp đang đứng trước nguy cơ mất khả năng thanh toán, hãy liên hệ để được tư vấn phương án phù hợp:

• 📞 Hotline: 0966.475.966
• 💬 Zalo: https://zalo.me/0966475966
• 📧 Email: anh.le@antlegal.vn

Đọc thêm trong cụm Doanh nghiệp: Đòi nợ, khởi kiện đòi tiền cho vay: quy trình và chứng cứ.