Chia tài sản khi ly hôn: nguyên tắc, đất đai, nợ chung và tình huống hay tranh cãi

Trả lời nhanh

Khi ly hôn, việc chia tài sản ưu tiên do vợ chồng tự thỏa thuận; chỉ khi không thỏa thuận được thì Tòa án mới giải quyết, theo nguyên tắc tại Điều 59 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: tài sản chung được chia đôi nhưng có tính đến hoàn cảnh gia đình, công sức đóng góp của mỗi bên, việc bảo vệ lợi ích nghề nghiệp và lỗi của mỗi bên. Tài sản riêng thuộc về người đó. Trước khi chia, phải xác định đúng tài sản chung – tài sản riêng (Điều 33, Điều 43), xử lý riêng đất đai (Điều 62), nợ và nghĩa vụ với người thứ ba (Điều 60), nhà ở (Điều 63), tài sản đưa vào kinh doanh (Điều 64) và trường hợp sống chung với gia đình (Điều 61).

1. Phân biệt tài sản chung và tài sản riêng

Đây là bước quan trọng nhất, vì chỉ tài sản chung mới được đem ra chia.

1.1. Tài sản chung của vợ chồng (Điều 33)

Tài sản chung gồm: tài sản do vợ, chồng tạo ra; thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh; hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được thừa kế chung hoặc tặng cho chung; tài sản vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung. Đặc biệt lưu ý: quyền sử dụng đất mà vợ, chồng có được sau khi kết hôn là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có được thông qua giao dịch bằng tài sản riêng.

Ví dụ: tiền lương của cả hai vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân, căn nhà mua sau khi cưới, tiền thuê nhà từ căn nhà chung — đều là tài sản chung. Nghị định 126/2014/NĐ-CP còn hướng dẫn: tiền thưởng, tiền trúng thưởng xổ số, tiền trợ cấp (Điều 9) cũng là thu nhập hợp pháp khác thuộc tài sản chung; hoa lợi, lợi tức từ tài sản riêng được xác định tại Điều 10.

1.2. Tài sản riêng của vợ, chồng (Điều 43)

Tài sản riêng gồm: tài sản có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được chia riêng theo quy định về chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân; tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu; và tài sản khác theo pháp luật thuộc sở hữu riêng. Tài sản được hình thành từ tài sản riêng cũng là tài sản riêng.

Ví dụ: căn nhà anh mua trước khi cưới và đứng tên riêng mình là tài sản riêng; nhưng tiền cho thuê căn nhà đó trong thời kỳ hôn nhân lại là hoa lợi, lợi tức — thuộc tài sản chung theo Điều 33.

1.3. Quy tắc chứng minh

Khoản 3 Điều 33 quy định: nếu không có căn cứ chứng minh tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng của mỗi bên thì tài sản đó được coi là tài sản chung. Nói cách khác, bên nào cho rằng đó là tài sản riêng thì phải đưa ra chứng cứ.

2. Nguyên tắc Tòa án chia tài sản khi ly hôn (Điều 59)

Khi vợ chồng không tự thỏa thuận được, Tòa án giải quyết theo các nguyên tắc sau:

Thứ nhất, ưu tiên thỏa thuận. Trong mọi trường hợp — dù áp dụng chế độ tài sản theo luật định hay theo thỏa thuận — việc chia tài sản khi ly hôn trước hết do các bên thỏa thuận; thỏa thuận không đầy đủ, rõ ràng thì mới áp dụng quy định của luật (khoản 1 Điều 59).

Thứ hai, chia đôi nhưng không cào bằng. Tài sản chung được chia đôi nhưng có tính đến bốn yếu tố (khoản 2 Điều 59):

• Hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng;
• Công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì, phát triển khối tài sản chung — trong đó lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập (người ở nhà nội trợ, chăm con vẫn được ghi nhận công sức);
• Bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh và nghề nghiệp, để các bên có điều kiện tiếp tục lao động tạo thu nhập;
• Lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng.

Thứ ba, chia bằng hiện vật trước. Tài sản chung được chia bằng hiện vật; nếu không chia được bằng hiện vật thì chia theo giá trị. Bên nào nhận phần tài sản bằng hiện vật có giá trị lớn hơn phần mình được hưởng thì phải thanh toán cho bên kia phần chênh lệch (khoản 3 Điều 59). Ví dụ: căn nhà trị giá 3 tỷ, vợ được hưởng phần tương ứng 1,5 tỷ nhưng nhận cả căn nhà thì phải trả cho chồng phần chênh lệch.

Thứ tư, tài sản riêng thuộc về người đó. Trừ trường hợp tài sản riêng đã nhập vào tài sản chung. Nếu có sáp nhập, trộn lẫn giữa tài sản riêng với tài sản chung mà vợ, chồng yêu cầu chia thì được thanh toán phần giá trị tài sản mình đã đóng góp, trừ khi có thỏa thuận khác (khoản 4 Điều 59).

Thứ năm, bảo vệ vợ và con. Tòa án phải bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của vợ, con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình (khoản 5 Điều 59).

3. Chia quyền sử dụng đất khi ly hôn (Điều 62)

Đất đai là loại tài sản hay tranh cãi nhất, được luật quy định riêng tại Điều 62:

• Đất là tài sản riêng của bên nào thì khi ly hôn vẫn thuộc về bên đó (khoản 1 Điều 62). Ví dụ: mảnh đất chồng được cha mẹ tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân thì vẫn là của chồng.
• Đất nông nghiệp trồng cây hàng năm, đất nuôi trồng thủy sản là tài sản chung: nếu cả hai bên đều có nhu cầu và có điều kiện trực tiếp sử dụng đất thì chia theo thỏa thuận, không thỏa thuận được thì Tòa án giải quyết theo Điều 59; nếu chỉ một bên có nhu cầu và điều kiện thì bên đó được tiếp tục sử dụng nhưng phải thanh toán cho bên kia phần giá trị quyền sử dụng đất mà bên kia được hưởng (điểm a khoản 2 Điều 62).
• Trường hợp vợ chồng có quyền sử dụng đất nông nghiệp chung với hộ gia đình: phần quyền sử dụng đất của vợ chồng được tách ra và chia theo quy tắc trên (điểm b khoản 2 Điều 62).
• Đất nông nghiệp trồng cây lâu năm, đất lâm nghiệp để trồng rừng, đất ở: chia theo quy định tại Điều 59 (điểm c khoản 2 Điều 62) — tức áp dụng nguyên tắc chung.
• Loại đất khác: chia theo quy định của pháp luật về đất đai (điểm d khoản 2 Điều 62).
• Trường hợp vợ chồng sống chung với gia đình nhưng không có quyền sử dụng đất chung với hộ gia đình: quyền lợi của bên không có quyền sử dụng đất và không tiếp tục sống chung với gia đình được giải quyết theo Điều 61 (khoản 3 Điều 62).

4. Nợ chung và nghĩa vụ với người thứ ba (Điều 60)

Ly hôn không làm “xóa” các khoản nợ:

• Quyền, nghĩa vụ tài sản của vợ chồng đối với người thứ ba vẫn có hiệu lực sau khi ly hôn, trừ trường hợp vợ chồng và người thứ ba có thỏa thuận khác (khoản 1 Điều 60). Ví dụ: khoản vay ngân hàng mà cả hai vợ chồng cùng đứng tên thì sau ly hôn cả hai vẫn có nghĩa vụ trả, trừ khi ngân hàng đồng ý chuyển nghĩa vụ cho một bên.
• Nếu có tranh chấp về quyền, nghĩa vụ tài sản thì áp dụng Điều 27, 37, 45 của Luật Hôn nhân và Gia đình và quy định của Bộ luật Dân sự để giải quyết (khoản 2 Điều 60).

Thực tế, các khoản nợ phục vụ nhu cầu chung của gia đình (vay mua nhà chung, vay kinh doanh chung) thường được Tòa án xem xét cùng với việc chia tài sản. Vì vậy, khi ly hôn, hai bên cần liệt kê đầy đủ cả tài sản và các khoản nợ để giải quyết một lần, tránh tranh chấp kéo dài.

5. Nhà ở và các trường hợp đặc biệt

5.1. Quyền lưu cư khi ly hôn (Điều 63)

Nhà ở thuộc sở hữu riêng của vợ, chồng đã đưa vào sử dụng chung thì khi ly hôn vẫn thuộc sở hữu riêng của người đó. Tuy nhiên, nếu vợ hoặc chồng có khó khăn về chỗ ở thì được quyền lưu cư (tiếp tục ở lại) trong thời hạn 06 tháng kể từ ngày quan hệ hôn nhân chấm dứt, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

5.2. Tài sản chung đưa vào kinh doanh (Điều 64)

Vợ, chồng đang thực hiện hoạt động kinh doanh liên quan đến tài sản chung có quyền được nhận tài sản đó và phải thanh toán cho bên kia phần giá trị tài sản mà bên kia được hưởng, trừ trường hợp pháp luật về kinh doanh có quy định khác. Quy định này nhằm bảo vệ hoạt động kinh doanh đang diễn ra, tránh việc chia nhỏ tài sản làm đình trệ sản xuất.

5.3. Vợ chồng sống chung với gia đình (Điều 61)

Nhiều gia đình Việt Nam sống chung nhiều thế hệ, tài sản của vợ chồng lẫn trong khối tài sản chung của cả gia đình. Điều 61 quy định: nếu không xác định được phần tài sản của vợ chồng trong khối tài sản chung của gia đình thì vợ hoặc chồng được chia một phần, căn cứ vào công sức đóng góp của vợ chồng vào việc tạo lập, duy trì, phát triển khối tài sản chung cũng như vào đời sống chung của gia đình. Việc chia do vợ chồng thỏa thuận với gia đình; không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án giải quyết. Nếu xác định được theo phần thì trích phần của vợ chồng ra để chia theo Điều 59.

6. Một bên tẩu tán, che giấu tài sản thì xử lý thế nào?

Thực tế, có trường hợp một bên âm thầm chuyển nhượng, tặng cho tài sản chung cho người khác hoặc che giấu tài khoản, giấy tờ để bên kia không được chia. Luật không có một điều khoản riêng mang tên “tẩu tán tài sản”, nhưng pháp luật có các công cụ để xử lý:

• Thu thập chứng cứ: sao kê tài khoản, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hợp đồng chuyển nhượng, tin nhắn, sao kê giao dịch… càng sớm càng tốt, vì chứng cứ là căn cứ để Tòa án xác định khối tài sản chung.
• Yếu tố “lỗi”: điểm d khoản 2 Điều 59 cho phép Tòa án tính đến lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng khi chia tài sản — hành vi cố ý che giấu, chuyển dịch tài sản chung trái ý chí của bên kia có thể được xem xét ở khía cạnh này.
• Yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự khi có căn cứ cho rằng một bên đang tẩu tán tài sản. Việc này cần thực hiện kịp thời, ngay khi phát hiện dấu hiệu.

7. Thủ tục yêu cầu chia tài sản

Việc chia tài sản thường được giải quyết cùng với vụ án ly hôn: khi nộp đơn ly hôn, vợ/chồng có yêu cầu chia tài sản thì Tòa án giải quyết đồng thời. Nếu sau khi ly hôn mới phát sinh tranh chấp về tài sản (ví dụ: phát hiện tài sản chung bị che giấu), bên có quyền khởi kiện riêng yêu cầu chia tài sản chung sau ly hôn. Trong mọi trường hợp, Tòa án chỉ giải quyết chia tài sản khi có yêu cầu của vợ, chồng hoặc của cả hai (khoản 1 Điều 59).

Lưu ý: cần chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh tài sản (giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ tiết kiệm, đăng ký xe, hợp đồng…) và chứng cứ về nguồn gốc tài sản để chứng minh đó là tài sản chung hay tài sản riêng.

8. Ba tình huống thường gặp

Tình huống 1: Vợ chồng mua nhà sau khi cưới, chồng đứng tên một mình trên sổ đỏ. Khi ly hôn, vợ có được chia không? — Có. Nhà mua trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung theo Điều 33, việc chỉ một người đứng tên không làm thay đổi bản chất tài sản chung (trừ khi chứng minh được mua bằng tài sản riêng).

Tình huống 2: Vợ ở nhà nội trợ 10 năm, chồng đi làm kiếm tiền mua nhà, xe. Khi ly hôn vợ có được chia? — Có. Khoản 2 Điều 59 quy định rõ: lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập, và công sức đóng góp là một trong các yếu tố Tòa án tính đến khi chia.

Tình huống 3: Chồng vay ngân hàng 500 triệu để kinh doanh riêng nhưng thua lỗ, vợ không biết. Ly hôn vợ có phải gánh nợ? — Theo Điều 60, quyền và nghĩa vụ tài sản đối với người thứ ba vẫn có hiệu lực sau ly hôn; việc khoản nợ có phải là nghĩa vụ chung hay không phụ thuộc vào chứng cứ (vợ có biết, có đồng ý, khoản vay có phục vụ gia đình không) và được giải quyết theo Điều 27, 37, 45 của Luật cùng Bộ luật Dân sự khi có tranh chấp.

Câu hỏi thường gặp

1. Ly hôn có bắt buộc phải chia tài sản ngay không?
Không. Hai vợ chồng có thể thỏa thuận không chia, hoặc để lại giải quyết sau. Tòa án chỉ giải quyết khi có yêu cầu.

2. Tài sản chung có phải lúc nào cũng chia đôi 50/50?
Không. Luật quy định “chia đôi nhưng có tính đến” bốn yếu tố tại khoản 2 Điều 59 (hoàn cảnh, công sức đóng góp, bảo vệ lợi ích nghề nghiệp, lỗi của mỗi bên), nên tỷ lệ thực tế có thể lệch khỏi 50/50.

3. Nhà bố mẹ chồng cho riêng chồng thì vợ có được chia?
Không, nếu đó là tài sản được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân thì là tài sản riêng của chồng theo Điều 43, khi ly hôn vẫn thuộc về chồng (khoản 1 Điều 62 đối với đất).

4. Vợ chồng thỏa thuận miệng về việc chia tài sản có giá trị không?
Thỏa thuận miệng khó chứng minh khi tranh chấp. Nên lập thành văn bản; với tài sản phải đăng ký (nhà, đất, xe) cần thực hiện thủ tục sang tên theo quy định.

5. Sau ly hôn mới phát hiện chồng giấu một sổ tiết kiệm thì làm sao?
Có thể khởi kiện yêu cầu chia tài sản chung sau ly hôn. Cần thu thập chứng cứ về sổ tiết kiệm đó (sao kê, xác nhận ngân hàng) và yêu cầu Tòa án giải quyết.

6. Bên không trực tiếp nuôi con có được chia tài sản nhiều hơn để bù không?
Pháp luật không quy định việc “bù” như vậy. Tuy nhiên, khoản 5 Điều 59 yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của vợ và con chưa thành niên khi chia tài sản — đây là yếu tố Tòa án sẽ cân nhắc.

Đọc thêm trong chuyên mục Hôn nhân – Ly hôn

• Ly hôn đơn phương khi chồng/vợ không đồng ý: thủ tục, con cái và tài sản chia thế nào?
• Thuận tình ly hôn: điều kiện, hồ sơ, thủ tục
• Giành quyền nuôi con khi ly hôn: ai được nuôi, Tòa xem xét căn cứ gì?

Căn cứ pháp lý chính

• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 (số 52/2014/QH13), hiệu lực từ 01/01/2015, còn hiệu lực: Điều 33 (tài sản chung của vợ chồng), Điều 43 (tài sản riêng của vợ, chồng), Điều 59 (nguyên tắc giải quyết tài sản của vợ chồng khi ly hôn), Điều 60 (giải quyết quyền, nghĩa vụ tài sản của vợ chồng đối với người thứ ba khi ly hôn), Điều 61 (chia tài sản trong trường hợp vợ chồng sống chung với gia đình), Điều 62 (chia quyền sử dụng đất của vợ chồng khi ly hôn), Điều 63 (quyền lưu cư của vợ hoặc chồng khi ly hôn), Điều 64 (chia tài sản chung của vợ chồng đưa vào kinh doanh);
• Nghị định 126/2014/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình: Điều 9 (thu nhập hợp pháp khác), Điều 10 (hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng).