Lập di chúc hợp pháp: 4 hình thức, điều kiện hiệu lực và sai lầm khiến di chúc vô giá trị

Trả lời nhanh: Di chúc hợp pháp là di chúc của người minh mẫn, sáng suốt, nội dung không vi phạm điều cấm của luật, hình thức đúng quy định (Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015). Có 4 hình thức di chúc bằng văn bản — tự viết không cần người làm chứng, có người làm chứng, có công chứng, có chứng thực — và di chúc miệng chỉ dùng khi tính mạng bị đe dọa. Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, và người lập có thể sửa đổi, thay thế, hủy bỏ bất cứ lúc nào.

Sau bài bố mẹ mất không để lại di chúc, nhiều bạn đọc hỏi ngược lại: vậy muốn để lại di sản đúng ý mình thì lập di chúc thế nào cho chắc? Bài này trả lời đầy đủ.

1. Di chúc là gì, ai được lập di chúc

Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.

Ai được lập di chúc (Điều 625):

• Người thành niên có đủ điều kiện theo điểm a khoản 1 Điều 630 (minh mẫn, sáng suốt; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép) có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình.
• Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc, nhưng phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, và di chúc phải lập thành văn bản (khoản 2 Điều 630).

Người lập di chúc có các quyền: chỉ định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản của người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người, dành một phần tài sản để di tặng hoặc thờ cúng, giao nghĩa vụ cho người thừa kế, chỉ định người giữ di chúc và người quản lý di sản (Điều 626).

2. Bốn hình thức di chúc bằng văn bản

Nguyên tắc chung: di chúc phải được lập thành văn bản; chỉ khi không thể lập bằng văn bản mới được di chúc miệng (Điều 627). Di chúc bằng văn bản gồm 4 loại (Điều 628):

2.1. Di chúc không có người làm chứng

Người lập di chúc phải tự viết và ký vào bản di chúc, đồng thời tuân thủ các yêu cầu về nội dung tại Điều 631 (Điều 633). Đây là hình thức đơn giản nhất nhưng cũng dễ bị tranh cãi nhất về tính xác thực.

2.2. Di chúc có người làm chứng

Áp dụng khi người lập không tự viết được: có thể tự đánh máy hoặc nhờ người khác viết/đánh máy, nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng. Người lập phải ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc trước mặt những người làm chứng; người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ và ký vào bản di chúc (Điều 634).

Ai không được làm chứng (Điều 632): người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc; người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc; người chưa thành niên; người mất năng lực hành vi dân sự; người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Thực tế hay sai: nhờ con cái (người sẽ được hưởng di sản) làm chứng — di chúc vẫn có thể bị tuyên vô hiệu vì vi phạm Điều 632.

2.3. Di chúc có công chứng

Người lập di chúc có thể yêu cầu công chứng bản di chúc (Điều 635). Thủ tục tại tổ chức hành nghề công chứng: người lập tuyên bố nội dung trước công chứng viên, công chứng viên ghi chép lại, người lập ký hoặc điểm chỉ sau khi xác nhận bản ghi chép đúng ý chí của mình, công chứng viên ký vào bản di chúc (Điều 636).

Người lập di chúc cũng có thể yêu cầu công chứng viên đến tận chỗ ở của mình để lập di chúc (Điều 639).

2.4. Di chúc có chứng thực

Tương tự công chứng nhưng thực hiện tại Ủy ban nhân dân cấp xã, với thủ tục theo Điều 636. Lưu ý: công chứng viên và người có thẩm quyền của UBND cấp xã không được công chứng, chứng thực di chúc nếu chính họ (hoặc cha, mẹ, vợ, chồng, con của họ) là người thừa kế, hoặc họ có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc (Điều 637).

3. Di chúc miệng — chỉ dùng trong trường hợp đặc biệt

Di chúc miệng chỉ được lập khi tính mạng của một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản (khoản 1 Điều 629).

Điều kiện hợp pháp (khoản 5 Điều 630):

• Người lập thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng;
• Ngay sau đó, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ;
• Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày thể hiện ý chí, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

Và lưu ý quan trọng: sau 03 tháng kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ (khoản 2 Điều 629). Nói cách khác, di chúc miệng là giải pháp tình thế, không thay thế được di chúc bằng văn bản.

4. Nội dung bắt buộc của di chúc

Theo Điều 631, di chúc gồm các nội dung chủ yếu:

• Ngày, tháng, năm lập di chúc;
• Họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc;
• Họ, tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng di sản;
• Di sản để lại và nơi có di sản.

Ngoài ra di chúc có thể có các nội dung khác. Quy tắc hình thức: không được viết tắt hoặc viết bằng ký hiệu; nếu di chúc gồm nhiều trang thì mỗi trang phải ghi số thứ tự và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc; chỗ nào tẩy xóa, sửa chữa thì người tự viết di chúc hoặc người làm chứng phải ký tên bên cạnh.

5. Sửa đổi, thay thế, hủy bỏ di chúc

Người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào (khoản 1 Điều 640).

• Bổ sung di chúc: phần bổ sung và di chúc cũ có hiệu lực như nhau; nếu mâu thuẫn nhau thì chỉ phần bổ sung có hiệu lực.
• Thay thế bằng di chúc mới: di chúc trước bị hủy bỏ.
• Nhiều bản di chúc đối với một tài sản: chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực (khoản 5 Điều 643).

6. Khi nào di chúc mất hiệu lực

Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Di chúc không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần khi (Điều 643):

• Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc;
• Cơ quan, tổ chức được chỉ định hưởng thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
• Di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế (nếu chỉ còn một phần thì phần còn lại vẫn có hiệu lực);
• Phần không hợp pháp không ảnh hưởng đến các phần còn lại thì chỉ phần đó không có hiệu lực.

Nếu bản di chúc bị thất lạc hoặc hư hại đến mức không thể hiện đầy đủ ý chí của người lập, và không có bằng chứng nào chứng minh ý nguyện đích thực, thì coi như không có di chúc và áp dụng thừa kế theo pháp luật (Điều 642). Vì vậy, sau khi lập di chúc nên gửi tổ chức hành nghề công chứng lưu giữ hoặc giao người tin cậy giữ — người giữ có nghĩa vụ giữ bí mật, bảo quản và giao lại cho người thừa kế khi người lập di chúc chết (Điều 641).

7. Người vẫn được hưởng di sản dù di chúc không cho

Đây là điểm nhiều người bất ngờ: theo Điều 644, những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, kể cả khi di chúc không cho họ hưởng hoặc cho ít hơn:

• Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
• Con đã thành niên mà không có khả năng lao động.

Quy định này không áp dụng nếu họ từ chối nhận di sản hoặc thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản (ví dụ bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người để lại di sản — Điều 621).

8. Sai lầm thường gặp khiến di chúc vô giá trị

1. Nhờ người thừa kế làm chứng: vi phạm Điều 632 — di chúc có nguy cơ bị tuyên vô hiệu.
2. Viết tắt, ký hiệu, không đánh số trang: vi phạm Điều 631 về hình thức.
3. Di chúc miệng quá 3 tháng mà người lập vẫn khỏe: mặc nhiên bị hủy bỏ theo khoản 2 Điều 629 — phải lập lại bằng văn bản.
4. Tưởng di chúc là “xong một lần”: tài sản thay đổi (bán nhà, mua đất mới) mà không cập nhật di chúc — phần di sản không còn thì phần di chúc tương ứng mất hiệu lực (khoản 3 Điều 643).
5. Giả mạo, sửa chữa, hủy hoặc che giấu di chúc để hưởng di sản trái ý chí người lập: không chỉ mất quyền hưởng di sản (Điều 621).
6. Bỏ quên phần thờ cúng: phần di sản dành cho thờ cúng không được chia thừa kế và phải giao cho người được chỉ định quản lý (Điều 645).

9. Câu hỏi thường gặp

Di chúc viết tay không công chứng có giá trị không?

Có, nếu đáp ứng đủ điều kiện: người lập tự viết và ký (Điều 633), nội dung đúng Điều 631, và đủ các điều kiện hợp pháp tại khoản 1 Điều 630 (minh mẫn, sáng suốt; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; nội dung không vi phạm điều cấm). Tuy nhiên, để giảm rủi ro tranh chấp, nên công chứng hoặc chứng thực.

Di chúc có cần ghi rõ từng tài sản không?

Di chúc phải ghi rõ di sản để lại và nơi có di sản (điểm d khoản 1 Điều 631). Ghi chung chung kiểu “toàn bộ tài sản cho con trai” vẫn có thể gây tranh cãi khi xác định phạm vi di sản, nên liệt kê cụ thể từng tài sản.

Muốn thay đổi di chúc thì làm thế nào?

Lập di chúc mới thay thế — di chúc trước tự động bị hủy bỏ (khoản 3 Điều 640). Không cần làm thủ tục hủy riêng, nhưng nên thu hồi hoặc hủy bản cũ để tránh nhầm lẫn, và thông báo cho người đang giữ bản cũ.

Vợ chồng có thể lập chung một di chúc không?

Pháp luật không cấm nhưng cũng không quy định riêng về di chúc chung của vợ chồng. Để tránh tranh chấp về hiệu lực, mỗi người nên lập di chúc riêng cho phần tài sản của mình.

Di chúc miệng có cần công chứng không?

Không bắt buộc công chứng ngay, nhưng trong 05 ngày làm việc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký/điểm chỉ của người làm chứng (khoản 5 Điều 630). Và nếu sau 03 tháng người lập vẫn còn sống, minh mẫn thì di chúc miệng mặc nhiên hết hiệu lực.

Đang ở nước ngoài thì lập di chúc thế nào?

Công dân Việt Nam đang ở nước ngoài có thể lập di chúc bằng văn bản có chứng nhận của cơ quan lãnh sự, đại diện ngoại giao Việt Nam ở nước đó — di chúc này có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực (khoản 5 Điều 638).

Căn cứ pháp lý chính

• Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13), hiệu lực từ 01/01/2017, còn hiệu lực: Điều 624 (di chúc), Điều 625 (người lập di chúc), Điều 626 (quyền của người lập di chúc), Điều 627 (hình thức), Điều 628 (di chúc bằng văn bản), Điều 629 (di chúc miệng), Điều 630 (di chúc hợp pháp), Điều 631 (nội dung), Điều 632 (người làm chứng), Điều 633–634 (di chúc văn bản không/có người làm chứng), Điều 635–636 (công chứng, chứng thực), Điều 637 (người không được công chứng, chứng thực), Điều 638 (giá trị như công chứng), Điều 639 (công chứng tại chỗ ở), Điều 640 (sửa đổi, thay thế, hủy bỏ), Điều 641 (gửi giữ), Điều 642 (thất lạc, hư hại), Điều 643 (hiệu lực), Điều 644 (người thừa kế không phụ thuộc di chúc), Điều 645 (thờ cúng); Điều 620 (từ chối nhận di sản), Điều 621 (người không được quyền hưởng di sản).